Дезинформације у доба избора: анализа медијских манипулација 2024

Током парламентарних избора у Crnoj Gori у новембру 2024. године, тим Kestrel-а покренуо je специjalizovanu platformu за praćenje dezinformacija u медijском prostoru. U toku 21-dnevnog izbornog perioda, tim je identifikovao i analizirao 312 informacijskih jedinica koje su sadržale navodne dezinformacije ili zbunjujuće prikaze izbornog procesa.

Istraživanje je nastalo u saradnji sa organizacijom za zaštitu medijskih sloboda i podržano je od strane Evropskog fonda za demokratiju. Metodološki pristup uključivao je automatski monitoring ključnih ključnih reči, manuelnu verifikaciju od strane tima od sedam faktčekera i konzultacije sa izbornim stručnjacima.

Anatomija dezinformacije: kako se širi

Analiza 312 registrovanih dezinformacijskih slučajeva pokazuje karakteristične obrasce nastanka i širenja:

• Porijeklo: 34% dezinformacija potiče iz anonimnih Telegram kanala, 28% iz Facebook strana bez jasne urednčičke odgovornosti, 19% sa portala bez autorske attribution, 12% sa sajtova koji su postavljeni u roku od 30 dana od dana objave, a svega 7% iz verifikovanih medijskih izvora — i to uglavnom slučajno ili usled nedovoljne provjere.
• Sadržaj: Najzastupljenije kategorije bile su dezinformacije o izbornim procedurama (39%), lažni citati političkih ličnosti (27%), manipulisane fotografije ili video zapisi (21%) i netačni statistički podaci (13%).
• Brzina širenja: Prosječna dezinformacija dosegla je 10.000 dijeljenja u roku od 4 sata od prve objave. Ispravke i demantiji obuhvatali su prosječno svega 8% ukupnih dijeljenja originalne dezinformacije.

Efikasnost provere činjenica (faktčekinga)

Crna Gora raspolaže ograničenim kapacitetima za faktčeking. Jedina specijalizovana organizacija za provjeru činjenica — koja radi sa djelimičnim finansiranjem međunarodnih fondova — ima tim od samo četiri stalna analitičara. U izbornom periodu, tim je bio u mogućnosti da provjeri i objavi demanti za svega 18% od identificiranih dezinformacija.

Ključni problem nije samo kapacitet, nego i distribucija demantija. Ispravke objavljene na sajtovima faktčeking organizacija dosežu tek mali dio publike koja je bila izložena originalnoj dezinformaciji. Facebook algoritmi retko promovišu ispravke onima koji su dijelili originalnu netačnu informaciju.

Uloga medija: dio problema ili dio rješenja?

Analiza ponašanja registrovanih medija u odnosu na dezinformacije daje složenu sliku. Dio medija — naročito onih s jasnom uredničkom politikom i profesionalnim standardima — aktivno je demantovao dezinformacije i odbijao da prenosi neprovjerene navode. Međutim, manji broj registrovanih medijskih kuća prenio je barem jednu od analiziranih dezinformacija bez adekvatne provjere — uglavnom usled vremenskog pritiska i nedovoljnih resursa za verifikaciju.

„Dezinformacija putuje brzinom emocije. Demanti putuju brzinom razuma. I tu je srž problema — emocija je uvek brža."

— Dr Amela Hadžić, istraživač dezinformacija, Sarajevo Media Institute (konferencija Kestrel, 2025)

Sistemska rješenja: što funkcionira

• Medijska pismenost u školama: Slovenija i Finska pokazuju da dugoročno najdjelotvornija zaštita od dezinformacija dolazi kroz obrazovni sistem — digitalna pismenost kao redovni predmet od 5. razreda.
• Platformska odgovornost: Europski zakon o digitalnim uslugama (DSA) obavezuje velike platforme na transparentnost algoritama i brže uklanjanje dezinformacija — primjena u Crnoj Gori kroz usklađivanje s EU legislativom.
• Finansiranje faktčekinga: Javno finansiranje neovisnih faktčeking organizacija kao dio infrastrukture demokratskog sistema, po uzoru na Irsku i Holandiju.
• Saradnja medija: Zajedničke faktčeking inicijative više medijskih kuća dijele troškove i povećavaju pokrivenost.